Samobadanie piersi krok po kroku: kiedy i jak to robić

Samobadanie piersi ma dwie twarze. Z jednej strony masz krajowe zalecenie, żeby piersi sprawdzać co miesiąc. Z drugiej duże badania, które nie wykazały, że robienie tego zmniejsza umieralność. Poniżej opisuję, jak je wykonać i co z niego realnie wynika.

Czym jest samobadanie piersi i po co się je robi?

Samobadanie piersi to oglądanie i dotykanie własnych piersi w regularnych odstępach, żeby poznać ich normalny wygląd i dotyk. Najważniejszy cel to zauważyć zmianę, gdy się pojawi, i szybko pokazać ją lekarzowi.

NHS, brytyjska publiczna ochrona zdrowia, mówi o tym tak: sprawdzaj piersi regularnie, żeby wiedzieć, co jest u Ciebie normalne. Nie musisz uczyć się skomplikowanej techniki. Ważniejsze, żebyś znała własne piersi i zareagowała na różnicę.

Skala jest duża. W 2023 roku w Polsce zarejestrowano 21 716 zachorowań na raka piersi u kobiet, co daje 22,6% wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet (dane Krajowego Rejestru Nowotworów). Większość zmian w piersiach to jednak nie rak, o czym niżej.

Czy samobadanie piersi ratuje życie? Co mówią źródła

Źródła się tu różnią i warto napisać to uczciwie. Krajowy Rejestr Nowotworów zaleca comiesięczne samobadanie. Z kolei Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne (ACS) uważa, że samobadanie nie wystarcza jako badanie przesiewowe i raczej nie wykrywa raka wcześnie u kobiet o przeciętnym ryzyku. To samo towarzystwo zaleca jednak, żebyś znała normalny wygląd i dotyk swoich piersi i od razu zgłaszała zmiany lekarzowi.

Najmocniejszy argument sceptyków pochodzi z przeglądu Cochrane. Objął on dwa duże badania z Rosji i Szanghaju, łącznie 388 535 kobiet. Regularne samobadanie nie zmieniło umieralności z powodu raka piersi. W grupach uczonych samobadania wykonano za to prawie dwa razy więcej biopsji, które okazały się łagodne (3406 wobec 1856). Biopsja to pobranie próbki tkanki do badania, więc oznacza stres i dodatkowe badania, które okazały się niepotrzebne.

Autorzy przeglądu napisali jednak wprost, że to nie znaczy, że masz ignorować zmiany, które zauważysz. Przegląd pochodzi z 2003 roku i dotyczy samobadania jako programu przesiewowego, a nie spontanicznego zauważenia guzka.

Jak to pogodzić? Rozsądny środek wygląda tak: znaj swoje piersi, oglądaj je i dotykaj regularnie w podobnym momencie cyklu, zgłaszaj zmiany lekarzowi, a samobadanie nie zastępuje mammografii ani USG.

Infografika · W liczbach

Biopsje w badaniach o samobadaniu

Grupa bez samobadania 1856 biopsji

Grupa uczona samobadania 3406 biopsji

W obu grupach umieralność z powodu raka piersi była podobna.

Kiedy w cyklu robić samobadanie piersi?

Wybierz podobny dzień cyklu za każdym razem. Wiele kobiet wybiera czas po miesiączce, bo piersi są wtedy zwykle najmniej obrzmiałe i bolesne.

Wynika to z tego, że ból piersi związany z cyklem zaczyna się do 2 tygodni przed okresem, jest tępy lub ciężki, dotyczy obu piersi i mija po miesiączce. W tym czasie piersi bywają więc bardziej tkliwe, co może utrudniać ocenę. Żadne ze źródeł nie wyznacza jednego dnia cyklu, więc wybierz ten, który Ci odpowiada, i trzymaj się go.

Jeśli nie miesiączkujesz, bo jesteś po menopauzie, przyjmujesz niektóre leki albo masz ciążę, wybierz stały dzień miesiąca, na przykład pierwszy. Termin możesz wpisać do kalendarza w telefonie. Liczy się powtarzalność, nie konkretna data.

Jak zrobić samobadanie piersi krok po kroku?

Najpierw oglądasz, potem dotykasz, a na końcu sprawdzasz pachy. Całość zajmuje kilka minut. Poniższy opis to praktyczny sposób wykonania. Źródła nie ustalają jednej obowiązującej techniki, więc nie traktuj go jak testu zaliczonego albo niezaliczonego.

Oglądanie przed lustrem

Stań przed lustrem w dobrym świetle, z rękami opuszczonymi wzdłuż ciała. Spójrz na rozmiar, kształt i kolor skóry. Potem unieś ręce nad głowę i spójrz jeszcze raz. Na koniec oprzyj dłonie na biodrach i napnij mięśnie klatki piersiowej.

Szukasz zmian względem tego, co znasz: wciągniętej lub pomarszczonej skóry (przypominającej skórkę pomarańczy), zaczerwienienia, wciągnięcia brodawki, wysypki na brodawce albo nowej różnicy w kształcie czy wielkości piersi.

Dotyk na stojąco

Do badania użyj opuszków trzech środkowych palców, nie samych czubków. Wykonuj małe kółka z trzema stopniami nacisku: lekkim na skórze, średnim głębiej i mocniejszym przy żebrach. Zacznij od brodawki i poszerzaj kółka na zewnątrz albo przesuwaj palce pasami od góry do dołu, jak podczas koszenia trawnika. Wybierz jedną metodę i trzymaj się jej.

Sprawdź całą pierś, od obojczyka do fałdu pod piersią, i od mostka do pachy. Wiele kobiet robi to pod prysznicem, gdy skóra jest śliska od mydła.

Dotyk leżąc

Połóż się, a rękę po badanej stronie włóż pod głowę. Pierś rozpłaszcza się wtedy na klatce piersiowej i łatwiej ją zbadać. Powtórz te same kółka i ten sam nacisk.

Pacha, okolica obojczyka i brodawka

Guzek lub obrzęk może pojawić się także pod pachą i w klatce piersiowej, dlatego sprawdź pachę i okolicę nad obojczykiem. Obejrzyj brodawkę i sprawdź, czy nie ma wycieku, na przykład śladów na bieliźnie. Wyciek z brodawki poza ciążą i karmieniem zawsze trzeba pokazać lekarzowi.

Infografika · Krok po kroku

Samobadanie piersi w 6 krokach

Zajmuje kilka minut, najlepiej raz w miesiącu.

1. 01
   Wybierz moment

   Podobny dzień cyklu, gdy piersi są najmniej wrażliwe. Po menopauzie stały dzień miesiąca.

2. 02
   Obejrzyj przed lustrem

   Ręce opuszczone, potem uniesione nad głowę. Sprawdź kształt, rozmiar, skórę i brodawki.

3. 03
   Obejrzyj z rękami na biodrach

   Napnij mięśnie klatki piersiowej i zobacz, czy skóra się nie wciąga ani nie marszczy.

4. 04
   Zbadaj na stojąco

   Opuszki trzech palców, małe kółka, miękki, średni i mocniejszy nacisk. Cała pierś od obojczyka po fałd pod piersią.

5. 05
   Zbadaj leżąc

   Ręka pod głową, pierś rozpłaszcza się na klatce. Ten sam ruch, od brodawki na zewnątrz.

6. 06
   Zbadaj pachę i brodawkę

   Sprawdź pachę, okolicę nad obojczykiem i obejrzyj brodawkę. Zanotuj, co zauważyłaś.

Infografika · Schemat

Gdzie szukać zmian

1. 1
   Górna zewnętrzna ćwiartka

   Dotykaj dokładnie. To część piersi, która przechodzi ku pasze.

2. 2
   Górna wewnętrzna ćwiartka

   Zbadaj od obojczyka w dół, w stronę mostka.

3. 3
   Dolna zewnętrzna ćwiartka

   Obejmij okolicę przy żebrach, uważnie na boku piersi.

4. 4
   Dolna wewnętrzna ćwiartka

   Dolna część od strony mostka. Sprawdź także fałd pod piersią.

5. 5
   Otoczka i brodawka

   Zwróć uwagę na wciągnięcie brodawki, łuszczącą się skórę, zaczerwienienie i wyciek.

6. 6
   Okolica pachy

   Opuszkami sprawdź, czy nie wyczuwasz powiększonych, twardych węzłów albo guzka.

Co powinno niepokoić podczas samobadania piersi?

Niepokoić powinna każda nowa zmiana, której wcześniej nie miałaś. Według NHS powodem do wizyty u lekarza są:

• guzek lub obrzęk w piersi, klatce piersiowej albo pod pachą,
• zmiany skóry piersi, na przykład wciągnięcie przypominające skórkę pomarańczy,
• zmiana koloru skóry: na jasnej skórze zaczerwienienie, na ciemnej ciemniejsze zabarwienie,
• zmiana wielkości lub kształtu piersi,
• wyciek z brodawki poza ciążą i karmieniem, także z krwią,
• wciągnięcie brodawki albo wysypka na brodawce przypominająca egzemę.

Ten ostatni objaw bywa lekceważony. Rzadka choroba Pageta piersi obejmuje brodawkę i zwykle otoczkę, a może wyglądać jak zapalenie skóry. Zwraca uwagę swędzenie, mrowienie, łuszcząca się lub strupiąca skóra. Stanowi ok. 1-3% raków piersi. Jeśli wysypka przypominająca egzemę na brodawce nie ustępuje, nie smaruj jej na własną rękę, tylko idź do lekarza.

Czy każdy guzek w piersi to rak?

Nie. Tylko 3-6% zmian wykrytych w piersiach klinicznie wynika z raka. Reszta to zmiany łagodne, na przykład gruczolakowłókniaki, które występują u ok. 25% kobiet i zwykle nie wymagają leczenia, albo torbiele.

Mimo to NHS zaleca, żeby każdy guzek pokazać lekarzowi i nie diagnozować go samodzielnie. Powód jest prosty: dotykiem nie odróżnisz zmiany łagodnej od groźnej. Nawet doświadczony lekarz opiera się na badaniu, obrazowaniu i biopsji.

W poradni piersi zwykle robi się badanie lekarskie, USG lub mammografię i, jeśli trzeba, biopsję igłową, często w czasie jednej wizyty. Więcej o tym, jak to wygląda, przeczytasz w poradniku o guzku w piersi.

Samobadanie a mammografia i USG: czym się różnią?

Samobadanie nie zastępuje mammografii ani USG. Mammografia to badanie rentgenowskie piersi. Służy do wykrywania choroby u osób bez objawów, a według ACS samobadanie raczej nie wykrywa raka wcześnie u kobiet o przeciętnym ryzyku. USG wykorzystuje fale ultradźwiękowe, a oba badania się uzupełniają.

Przed menopauzą w piersiach dominuje gęsta tkanka gruczołowa i zmiany są w niej na mammografii trudniejsze do wykrycia. U młodszych kobiet lekarz często wybiera więc USG. Samo badanie palpacyjne, czyli dotykiem, jest zawodne i nie wyklucza raka nawet u młodych kobiet.

W Polsce w programie profilaktyki NFZ możesz zrobić bezpłatną mammografię w wieku 45-74 lata, jeśli w ciągu ostatnich 2 lat nie miałaś jej w ramach profilaktyki. Skierowanie nie jest potrzebne, a przy prawidłowym wyniku badanie powtarza się za 2 lata. Zapisać się możesz m.in. przez Internetowe Konto Pacjenta. Szczegóły znajdziesz w poradnikach o mammografii, USG piersi i profilaktyce raka piersi.

Samobadanie w ciąży i podczas karmienia

Piersi w ciąży i podczas karmienia się zmieniają. Według irlandzkiej służby zdrowia (HSE) w ciąży pojawiają się m.in. mrowienie, tkliwość, ciemniejsze brodawki i otoczki oraz bardziej widoczne żyły. Dlatego samobadanie jest wtedy trudniejsze, a zmiana łatwiej się wśród tych różnic gubi.

Obserwuj piersi tak jak zwykle i zwracaj uwagę na to, co jest nowe lub jednostronne: twardy guzek, wciągniętą skórę, zmianę brodawki. HSE zaznacza, że guzki w ciąży są zwykle łagodne, ale każdy trzeba zgłosić lekarzowi. O takiej zmianie powiedz położnej, ginekologowi albo lekarzowi rodzinnemu. Nie czekaj, aż skończysz karmić.

Wyciek z brodawki jest częstszy w ciąży i podczas karmienia, ale poza nimi trzeba go zawsze zbadać. Więcej o tym w poradniku o wycieku z brodawki.

Najczęstsze pytania i błędy przy samobadaniu

Najwięcej wątpliwości budzi to, że piersi są „grudkowate”. Nierówna, różnie wyczuwalna faktura piersi bywa u wielu kobiet normą. Dlatego ważne jest porównanie z własną normą, a nie z cudzymi opisami. Jeśli coś jest nowe, twarde albo jest tylko po jednej stronie, pokaż to lekarzowi.

Drugi błąd to zaniechanie z lęku („wolę nie wiedzieć”). Trzeci to odwrotność: codzienne sprawdzanie, które nakręca niepokój. Miesięczny rytm wystarcza. Jeśli samobadanie budzi duży stres, porozmawiaj z lekarzem, jak zaplanować kontrole.

Wreszcie nie traktuj samobadania jako dowodu, że piersi są zdrowe. To tylko jeden element opieki nad sobą, obok mammografii w programie NFZ i wizyt kontrolnych. O objawach, które wymagają szybkiej konsultacji, przeczytasz w poradniku o niepokojących objawach piersi oraz objawach raka piersi.