Profilaktyka raka piersi: co możesz zrobić na co dzień

Profilaktyka raka piersi to dwie osobne rzeczy: zmniejszanie ryzyka i wykrywanie choroby, zanim da objawy. W pierwszej masz ograniczone pole manewru, druga w Polsce jest bezpłatna. Opisuję obie na podstawie danych Krajowego Rejestru Nowotworów (KRN), NFZ i badań naukowych.

Czy można zapobiec rakowi piersi?

Nie w pełni. Na część czynników, takich jak wiek i geny, nie masz wpływu, więc nawet przy zdrowym stylu życia ryzyko nie spada do zera. KRN wymienia jako czynniki ryzyka wiek, dziedziczność, antykoncepcję doustną i hormonalną terapię menopauzalną, otyłość oraz brak aktywności fizycznej.

Z tej listy wynikają dwa kierunki działania. Pierwszy to ograniczenie tego, na co możesz wpłynąć, o czym piszę niżej. Drugi to regularne badania, które pozwalają znaleźć chorobę wcześniej, często zanim zauważysz objawy. Jak te objawy wyglądają, opisuje poradnik o objawach raka piersi.

Jakie badania piersi robić i jak często?

W Polsce podstawą jest mammografia, czyli badanie rentgenowskie piersi. NFZ zaprasza na nią bezpłatnie kobiety w wieku 45-74 lata (wiek liczy się według roku urodzenia), które w ciągu ostatnich 2 lat nie miały mammografii w ramach profilaktyki. Nie potrzebujesz skierowania, a przy prawidłowym wyniku badanie powtarzasz za 2 lata. Zapisać się możesz m.in. przez Internetowe Konto Pacjenta. Kobiety po leczeniu raka piersi w określonych sytuacjach mają badanie co 12 miesięcy.

Drugi element to program Moje Zdrowie, czyli bilans zdrowia dla ubezpieczonych w NFZ od 20. roku życia: co 5 lat w wieku 20-49 lat i co 3 lata od 50. roku życia. Podstawą jest ankieta w przychodni, która pyta m.in. o raka piersi w rodzinie i styl życia. Na jej podstawie powstaje indywidualny plan zdrowotny z zaplanowanymi badaniami, na przykład mammografią.

Infografika · Oś czasu

Kalendarz badań piersi w Polsce

1. Od 20. roku życiaBilans Moje Zdrowie

   Co 5 lat do 49. roku życia. Ankieta w przychodni pyta m.in. o raka piersi w rodzinie.

2. 45-74 lataMammografia w programie NFZ

   Co 2 lata, bez skierowania. Zapisy m.in. przez Internetowe Konto Pacjenta.

3. Od 50. roku życiaBilans co 3 lata

   Indywidualny plan zdrowotny może obejmować mammografię i inne badania profilaktyczne.

4. Wysokie ryzykoPlan z lekarzem

   Przy chorych krewnych lub mutacji BRCA o terminach badań decyduje lekarz, nie sam wiek.

5. ZawszeNowa zmiana w piersi

   Zgłoś ją lekarzowi od razu. Nie czekaj na kolejny termin badania przesiewowego.

Przed menopauzą w piersiach dominuje gęsta tkanka gruczołowa, w której zmiany są na mammografii trudniejsze do zauważenia. Z wiekiem gruczoł zanika i zastępuje go tkanka tłuszczowa. Dlatego u młodszych kobiet lekarz często zleca USG, a oba badania się uzupełniają. Więcej o nich w poradnikach o mammografii i USG piersi.

Zalecenia w innych krajach bywają inne. Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne (ACS) dopuszcza coroczną mammografię już od 40 do 44 lat, a od 45 do 54 lat zaleca ją co roku. Kobietom z wysokim ryzykiem proponuje co roku rezonans magnetyczny i mammografię, zwykle od 30. roku życia. W Polsce obowiązuje program NFZ, więc to on wyznacza Twoje bezpłatne terminy.

Rodzina i geny: kiedy ryzyko jest większe?

Ryzyko rośnie wraz z liczbą chorych krewnych. W analizie danych z 52 badań (ponad 58 tys. kobiet z rakiem piersi) przy jednej chorej krewnej pierwszego stopnia ryzyko było 1,80 razy większe niż u kobiet bez chorych krewnych, przy dwóch 2,93 razy, a przy trzech lub więcej 3,90 razy. Skumulowane ryzyko do 80. roku życia w krajach rozwiniętych wynosiło 7,8%, 13,3% i 21,1% przy zero, jednej i dwóch chorych krewnych.

Infografika · W liczbach

Ryzyko raka piersi do 80. roku życia a chore krewne

Brak chorych krewnych 7,8%

Jedna chora krewna 13,3%

Dwie chore krewne 21,1%

To ryzyko populacyjne, a nie wyrok dla konkretnej kobiety. Osiem na dziewięć kobiet, które zachorują, nie ma chorej matki, siostry ani córki.

Bywa i tak, że za zachorowaniami stoi mutacja genów. KRN szacuje, że dziedziczność odpowiada za 5-10% przypadków, głównie przez mutacje BRCA1 i BRCA2. NFZ podaje, że w Polsce ok. 10% przypadków występuje u kobiet z mutacją genów, najczęściej BRCA1. Według danych amerykańskich ponad 60% kobiet z dziedziczną zmianą w BRCA1 lub BRCA2 zachoruje w ciągu życia, wobec ok. 13% w populacji ogólnej.

Jeśli w rodzinie było kilka zachorowań na raka piersi, powiedz o tym lekarzowi rodzinnemu albo ginekologowi. Oceni, czy potrzebna jest konsultacja w poradni genetycznej i czy plan badań powinien wyglądać inaczej niż w programie dla wszystkich. Zmiany w BRCA wykrywa się badaniem genetycznym, ale o jego zasadności decyduje lekarz.

Jak alkohol, waga i karmienie piersią wpływają na ryzyko?

Najlepiej udokumentowany czynnik, na który masz wpływ, to alkohol. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przypomina, że jest on czynnikiem rakotwórczym i powoduje co najmniej siedem nowotworów, w tym raka piersi u kobiet. Ryzyko dotyczy każdego napoju z alkoholem, a bezpiecznego poziomu nie da się wskazać. Metaanaliza 222 publikacji wykazała wyższe ryzyko raka piersi już przy piciu do jednego drinka dziennie (RR 1,05). Inna metaanaliza, obejmująca 45 350 przypadków, pokazała, że każde dodatkowe 10 g alkoholu dziennie zwiększa ryzyko o 10,5%, a po menopauzie o 11,1%.

KRN wymienia otyłość i brak aktywności fizycznej jako czynniki ryzyka, ale nie podaje, o ile zmieniają ryzyko. Ruch i spokojna masa ciała mają przy tym wiele innych zalet, więc warto o nie dbać niezależnie od profilaktyki raka piersi.

Karmienie piersią też coś daje. W analizie 47 badań z 30 krajów względne ryzyko raka piersi malało o 4,3% na każde 12 miesięcy karmienia, niezależnie od spadku o 7,0% na każdy poród. WHO zaleca wyłączne karmienie piersią przez 6 miesięcy i kontynuację do 2 lat lub dłużej. To zalecenie, nie obowiązek. Decyzja o karmieniu zależy od Ciebie, położnej i lekarza, a kobiet, które nie karmią, nikt nie powinien oceniać.

Hormonalna terapia menopauzalna a rak piersi

Terapia hormonalna po menopauzie zwiększa ryzyko raka piersi. W metaanalizie danych 108 647 kobiet każdy rodzaj terapii poza estrogenami dopochwowymi wiązał się z nadmiarowym ryzykiem, które rosło z czasem stosowania. Było większe dla estrogenu z progestagenem niż dla samego estrogenu: w latach 5-14 stosowania RR wynosiło 2,08 i 1,33.

Autorzy oszacowali, że 5 lat terapii od 50. roku życia zwiększa liczbę zachorowań w wieku 50-69 lat o ok. 1 na 50 użytkowniczek estrogenu z codziennym progestagenem, 1 na 70 przy progestagenie przerywanym i 1 na 200 przy samym estrogenie. Po odstawieniu część ryzyka utrzymuje się ponad 10 lat. To dane obserwacyjne. Terapia zwiększa też gęstość piersi na mammografii, a efekt ten szybko się cofa po odstawieniu.

Jednocześnie terapia jest najskuteczniejszym leczeniem objawów naczynioruchowych menopauzy, czyli m.in. uderzeń gorąca. Północnoamerykańskie Towarzystwo Menopauzy uznaje, że u kobiet poniżej 60. roku życia lub do 10 lat od menopauzy, bez przeciwwskazań, bilans korzyści i ryzyka jest korzystny, a leczenie trzeba indywidualizować. Dlatego nie odstawiaj leków sama, tylko omów to z lekarzem. Więcej o tym okresie w poradniku o piersiach w menopauzie.

Co nie zwiększa ryzyka: biustonosz, dezodorant i soja

W badaniu z rejonu Seattle porównano ponad 1500 kobiet po menopauzie. Żaden aspekt noszenia biustonosza, od rozmiaru miseczki po fiszbiny i liczbę godzin dziennie, nie wiązał się z ryzykiem raka piersi. ACS uważa też, że nie ma powodu sądzić, iż antyperspiranty je zwiększają, a implanty piersi go nie podnoszą, choć łączą się z rzadkim chłoniakiem, który nie jest rakiem piersi.

Soja budzi więcej wątpliwości. W kohorcie ponad 300 tys. Chinek umiarkowane spożycie nie wiązało się z ryzykiem raka piersi, a soja w diecie go nie zwiększała. ACS zaznacza jednak, że nie jest jasne, czy zmniejsza je w krajach zachodnich. Resztę tego typu przekonań omawia poradnik o mitach o biuście.

Infografika · Mity i fakty

Profilaktyka raka piersi: mity i fakty

• MitSkoro robię samobadanie, mammografia nie jest mi potrzebna.

  FaktSamobadanie i badanie piersi przez lekarza nie wystarczają jako badania przesiewowe. W przeglądzie 388 535 kobiet samobadanie nie zmniejszyło umieralności.

• MitPrzy małej ilości alkoholu nie ma ryzyka dla piersi.

  FaktRyzyko raka piersi rośnie już przy piciu do jednego drinka dziennie, a WHO nie wskazuje bezpiecznego poziomu.

• MitSoja w diecie zwiększa ryzyko raka piersi.

  FaktW kohorcie ponad 300 tys. Chinek umiarkowane spożycie soi nie wiązało się z ryzykiem raka piersi.

• MitBiustonosz albo dezodorant powodują raka piersi.

  FaktNie ma na to dowodów: w badaniu ponad 1500 kobiet biustonosz nie wiązał się z ryzykiem, a antyperspiranty nie zwiększają go według ACS.

• MitRak piersi dotyczy tylko rodzin, w których ktoś chorował.

  FaktOsiem na dziewięć kobiet, które zachorują, nie ma chorej matki, siostry ani córki, więc badania są potrzebne wszystkim.

Samobadanie i wizyta u lekarza: co jeszcze możesz zrobić?

KRN zaleca comiesięczne samobadanie. ACS uważa jednak, że jako badanie przesiewowe nie wystarcza, a przegląd Cochrane pokazał, że nie zmniejsza ono umieralności, a za to prawie podwaja liczbę biopsji z łagodnym wynikiem. Rozsądny środek to znać swoje piersi i zgłaszać zmiany lekarzowi, a samobadanie traktować jako dodatek do mammografii, nie jej zamiennik. Technikę opisuje poradnik o samobadaniu piersi.

Najważniejsza zasada brzmi: nowa zmiana nie czeka na termin badania. Jeśli zauważysz coś niepokojącego, idź do lekarza od razu.