Mammografia: komu przysługuje za darmo, jak się zapisać i co dalej

Mammografia ma wykrywać zmiany w piersi, zanim dadzą objawy. W Polsce część kobiet może ją zrobić bezpłatnie i bez skierowania. Opisuję zasady programu NFZ i to, o co trzeba dopytać w placówce.

Komu przysługuje bezpłatna mammografia w programie NFZ?

NFZ zaprasza na bezpłatną mammografię kobiety w wieku 45-74 lata, które w ciągu ostatnich 2 lat nie miały mammografii w ramach profilaktyki. Wiek liczy się według roku urodzenia. Skierowanie nie jest potrzebne.

Przy prawidłowym wyniku badanie można powtórzyć po 2 latach. Kobiety po leczeniu raka piersi w określonych sytuacjach mogą mieć je co 12 miesięcy. Dane pochodzą z serwisu pacjent.gov.pl, który prowadzą Ministerstwo Zdrowia i NFZ, i były tam aktualizowane w 2026 roku.

Uwaga na starsze informacje. Na części stron nadal krąży przedział 50-69 lat. To dawny zakres programu. Obecnie obowiązuje ten wyżej, czyli 45-74 lata.

Infografika · Liczba

Jak często powtarzać mammografię w programie

tyle wynosi odstęp między badaniami w programie NFZ dla kobiet w wieku 45-74 lata przy prawidłowym wyniku.

co 2 lata

tyle wynosi odstęp między badaniami w programie NFZ dla kobiet w wieku 45-74 lata przy prawidłowym wyniku.

Jak zapisać się na mammografię w programie?

Zapisać się możesz m.in. przez Internetowe Konto Pacjenta (IKP).

Szczegóły dotyczące placówek, terminów i innych sposobów rejestracji podaje NFZ oraz serwis pacjent.gov.pl.

Infografika · Krok po kroku

Jak zrobić bezpłatną mammografię

Dla kobiet bez objawów, w wieku objętym programem.

1. 01
   Sprawdź wiek

   Program obejmuje kobiety w wieku 45-74 lata. Wiek liczy się według roku urodzenia.

2. 02
   Sprawdź ostatnie badanie

   Zaproszenie dotyczy kobiet, które w ciągu ostatnich 2 lat nie miały mammografii w ramach profilaktyki.

3. 03
   Zapisz się

   Skierowanie nie jest potrzebne. Zapisać się możesz m.in. przez Internetowe Konto Pacjenta.

4. 04
   Przygotuj się do badania

   W dniu badania bez dezodorantu, pudru, balsamu i perfum pod pachami i na piersiach. Zdejmij biżuterię. Przed menopauzą unikaj tygodnia przed miesiączką.

5. 05
   Odbierz wynik

   Przy prawidłowym wyniku kolejną mammografię w programie możesz zrobić za 2 lata. Przy niepokojącym lekarz zaplanuje dalszą diagnostykę.

Jeśli nie jesteś pewna, kiedy miałaś ostatnią mammografię, sprawdź to w IKP albo zapytaj w przychodni. Od tego zależy, czy dostaniesz zaproszenie.

Badania profilaktyczne obejmuje też program „Moje Zdrowie”: bilans zdrowia dla osób ubezpieczonych w NFZ od 20. roku życia. Podstawą jest ankieta (m.in. o raku piersi w rodzinie), a w podsumowaniu przychodnia tworzy indywidualny plan zdrowotny z zaplanowanymi badaniami profilaktyki onkologicznej, na przykład mammografią.

Czym jest mammografia i co wykrywa?

Mammografia to rentgenowskie badanie piersi wykonywane w celu wykrycia zmian. Robi się ją profilaktycznie, u kobiet bez objawów, oraz diagnostycznie, gdy objawy się pojawią.

Skala potrzeby jest duża. W 2023 roku w Polsce zarejestrowano 21 716 zachorowań na raka piersi u kobiet, co daje 22,6% wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet. Krajowy Rejestr Nowotworów zaleca bezpłatną mammografię co 2 lata w wieku 45-74 lata.

Przy guzku lekarz nie opiera się wyłącznie na mammografii. Rozpoznanie oparte jest na badaniu lekarskim, obrazowaniu i biopsji igłowej. Szczegóły opisuję w poradniku o guzku w piersi.

Czy mammografia boli i jak się do niej przygotować?

Ucisk piersi bywa nieprzyjemny, a dla części kobiet bolesny. Według amerykańskiego towarzystwa onkologicznego (ACS) każda pierś jest uciskana ok. 10-15 sekund na jedno zdjęcie, a całe badanie trwa ok. 20 minut. Jeśli ucisk boli, powiedz o tym technikowi.

Z przygotowaniem jest prosto. ACS radzi umówić badanie na czas, gdy piersi są mniej obrzęknięte i tkliwe, czyli u kobiet przed menopauzą zwykle nie w tygodniu przed miesiączką. W dniu badania nie używaj dezodorantu, antyperspirantu, pudru, balsamu ani perfum pod pachami i na piersiach, bo mogą dawać białe plamki na zdjęciu. Zdejmij biżuterię, także kolczyki w brodawkach. O szczegóły dla konkretnej placówki zapytaj przy rejestracji.

Przegląd Cochrane 7 badań (1671 kobiet) wskazuje, że informacja o przebiegu badania może zmniejszać ból i dyskomfort. Paracetamol przed badaniem nie zmniejszał dyskomfortu. Wnioski opierają się jednak na pojedynczych badaniach. Jeśli podejrzewasz ciążę, uprzedź personel: ryzyko dla płodu jest bardzo małe, ale przesiewowej mammografii zwykle nie wykonuje się w ciąży u kobiet bez podwyższonego ryzyka.

Jaką dawkę promieniowania daje mammografia?

Mammografia to niskodawkowe zdjęcie rentgenowskie piersi. Ucisk rozkłada tkankę, co poprawia jakość obrazu i pozwala użyć najmniejszej dawki. Według ACS typowa mammografia (po dwa zdjęcia każdej piersi) daje średnio ok. 0,4 milisiwerta (mSv, jednostka dawki promieniowania), czyli mniej więcej tyle, ile człowiek otrzymuje z naturalnego tła w ciągu 1-2 miesięcy. W mammografii 3D (tomosyntezie) dawka jest nieco niższa lub nieco wyższa. ACS ocenia, że korzyści z badań przesiewowych przeważają nad ryzykiem promieniowania.

Mammografia czy USG piersi: czym się różnią?

Mammografia i USG uzupełniają się i żadne z nich nie jest „lepsze” w każdej sytuacji. Wybór zależy od wieku, budowy piersi i powodu badania.

Krajowy Rejestr Nowotworów tłumaczy, że przed menopauzą w piersiach dominuje gęsta tkanka gruczołowa, w której zmiany są na mammografii trudniejsze do wykrycia. Z wiekiem tkanka gruczołowa zanika i jest zastępowana tłuszczową. Według KRN wysoka gęstość piersi wiąże się z nawet 4-6-krotnie większym ryzykiem raka, a ACS pisze ostrożniej, że gęste piersi nieco zwiększają ryzyko i utrudniają dostrzeżenie raka w mammografii. Gęstość nie zależy od wielkości ani jędrności piersi i u większości kobiet maleje z wiekiem. Eksperci nie są zgodni, jakie badania dodatkowe zalecać, bo USG czy rezonans mogą wykryć część raków niewidocznych w mammografii, ale dają też więcej fałszywych alarmów i niepotrzebnych biopsji.

W diagnostyce guzka u młodszych kobiet zwykle wystarcza USG, a u starszych robi się mammografię razem z USG. Więcej o USG znajdziesz w poradniku o USG piersi.

Co z implantami i wypełniaczami w piersiach?

Powiedz o nich osobie wykonującej badanie. Wstrzyknięty do piersi kwas hialuronowy (preparat Macrolane) może utrudniać ocenę tkanki piersi w badaniach obrazowych. Brytyjski regulator MHRA ostrzegał w 2012 roku, że może to utrudniać rozpoznanie raka, szczególnie na mammografii.

Co do implantów, według ACS nie zwiększają one ryzyka raka piersi. Wiążą się natomiast z rzadkim chłoniakiem ALCL. Jak przebiega badanie z implantami, najlepiej zapytać w placówce.

Kiedy nie czekać na mammografię z programu?

Program dotyczy kobiet bez objawów. Jeśli zauważysz coś niepokojącego, nie czekaj na zaproszenie ani termin w programie.

Infografika · Porównanie

Mammografia w programie NFZ a badanie z objawami

Cecha Program profilaktyczny Masz objawy

Dla kogo Kobiety w wieku 45-74 lata, bez objawów Każda kobieta z nowym guzkiem, wyciekiem lub zmianą skóry

Skierowanie Niepotrzebne Zacznij od lekarza rodzinnego (POZ) lub ginekologa

Częstotliwość Raz na 2 lata przy prawidłowym wyniku Zależy od decyzji lekarza

Cel Wykrycie zmian, zanim dadzą objawy Wyjaśnienie, co dzieje się w piersi

W poradni piersi badanie lekarskie, USG lub mammografię i biopsję igłową często wykonuje się w czasie jednej wizyty. Jakie objawy są ważne, opisuję w poradniku o niepokojących objawach piersi, a o regularnym oglądaniu piersi w poradniku o samobadaniu piersi.

Jak odczytać wynik i co dalej?

O wyniku decyduje lekarz, który opisuje badanie. Przy prawidłowym wyniku kolejną mammografię w programie możesz zrobić po 2 latach. Jeśli opis jest niepokojący, lekarz zaplanuje dalszą diagnostykę, na przykład USG lub biopsję. Według ACS tylko 2-4 na 1000 mammografii przesiewowych kończy się rozpoznaniem raka.

W opisie często pojawia się skala BI-RADS, którą stosuje się też w USG i rezonansie piersi. Według ACS kategorie oznaczają:

• 0: badanie niepełne, potrzebne dodatkowe zdjęcia lub porównanie z wcześniejszymi,
• 1: wynik prawidłowy,
• 2: zmiana łagodna,
• 3: zmiana prawdopodobnie łagodna (ryzyko raka nie większe niż 2%), z kontrolą po 6-12 miesiącach i dalej, zwykle przez co najmniej 2 lata,
• 4: zmiana podejrzana, z zaleceniem biopsji (podkategorie 4A, 4B i 4C oznaczają rosnące prawdopodobieństwo raka),
• 5: zmiana wysoce podejrzana (co najmniej 95%),
• 6: rak potwierdzony biopsją.

Przegląd z 2025 roku dodaje, że kategorię 3 stosuje się po to, by ograniczyć liczbę biopsji, i że nie powinno się jej nadawać w samym badaniu przesiewowym bez pełnej diagnostyki. Opis zawiera też gęstość piersi w czterech grupach (A-D). Obowiązek podawania gęstości w wyniku, który od 10.09.2024 dotyczy pacjentek w USA, to przepis amerykański. Pytania o swój wynik zadaj lekarzowi, który go opisał, albo lekarzowi rodzinnemu.

Więcej o całej profilaktyce przeczytasz w poradniku o profilaktyce raka piersi.