Mastopatia (zmiany włóknisto-torbielowate): co to jest i jak sobie radzić

Rozpoznanie „mastopatia” brzmi poważnie, a w gabinetach pada często i bez dokładnego wyjaśnienia. Tymczasem zwykle chodzi o zmiany, które dotyczą mniej więcej połowy kobiet po trzydziestce, razem z bólem piersi. Poniżej tłumaczę, co za tym stoi, z czym się wiąże i co robić, by dolegliwości były mniejsze.

Czym jest mastopatia i jak często występuje?

Mastopatia to potoczna nazwa zmian włóknisto-torbielowatych piersi. W piśmiennictwie medycznym zalicza się je do łagodnych chorób piersi. Według przeglądu łagodnych chorób piersi ból piersi i takie zmiany dotyczą ok. 50% kobiet po 30. roku życia.

Termin obejmuje różne zmiany łagodne: guzkowatość, włóknienie i torbiele, czyli wypełnione płynem zmiany. Wśród łagodnych zmian są też gruczolakowłókniaki, które stwierdza się u ok. 25% kobiet i zwykle nie wymagają leczenia. O torbielach przeczytasz więcej w poradniku o torbieli w piersi.

Jakie są objawy mastopatii?

Najczęstszy objaw to ból piersi powiązany z cyklem. Według NHS zaczyna się do 2 tygodni przed okresem, jest tępy lub ciężki, dotyczy obu piersi i mija po miesiączce. Torbiele, które często składają się na te zmiany, mogą się w cyklu powiększać i nasilać ból przed miesiączką (ACS).

Dolegliwości, które zmieniają się w rytmie cyklu, na ogół nie budzą niepokoju. Niepokoją te, które się z nim nie zgadzają: nowe, jednostronne, stałe. Tabela poniżej pokazuje różnicę.

Infografika · Porównanie

Typowy cykliczny ból czy sygnał do zbadania?

Cecha Zwykle związane z cyklem Pokaż lekarzowi

Ból Obie piersi, tępy lub ciężki, od 2 tygodni przed okresem do miesiączki Nowy, w jednej piersi, uporczywy albo z gorączką, zaczerwienieniem i ociepleniem

Torbiele i guzki Torbiele mogą się powiększać i nasilać ból przed miesiączką Każdy nowy guzek, zwłaszcza twardy i nieruchomy

Skóra Bez zmian Wciągnięcie przypominające skórkę pomarańczy, zaczerwienienie lub ciemniejsze zabarwienie

Brodawka Bez zmian Wciągnięta brodawka, wysypka jak egzema, wyciek, zwłaszcza krwisty

Pacha Bez zmian Guzek lub obrzęk pod pachą

Sam ból piersi rzadko jest objawem raka. Mimo to każdy nowy guzek należy pokazać lekarzowi. Więcej o dolegliwościach przeczytasz w poradniku o bólu piersi.

Jak rozpoznaje się mastopatię?

Lekarz zaczyna od wywiadu i badania piersi. W razie potrzeby zleca obrazowanie: według ACS poniżej 30. roku życia zwykle zaczyna się od USG, od 40. roku od mammografii, a między 30. a 39. rokiem stosuje się jedno lub drugie. Przed menopauzą w piersiach dominuje gęsta tkanka gruczołowa, w której zmiany są na mammografii trudniejsze do wykrycia, a z wiekiem zastępuje ją tkanka tłuszczowa. Oba badania się uzupełniają.

Jeśli obraz nie jest jednoznaczny, pobiera się próbkę igłą. W poradni piersi badanie, obrazowanie i biopsja igłowa często odbywają się podczas jednej wizyty. Samo badanie palpacyjne jest zawodne i nie wyklucza raka, nawet u młodych kobiet. Dlatego nie rozstrzygaj sama, czy to „tylko mastopatia”. Więcej o obrazowaniu piszę w poradniku o USG piersi.

Czy mastopatia jest groźna i zwiększa ryzyko raka piersi?

Przeważnie nie jest groźna, ale zależy to od typu zmian. Według ACS zwłóknienie i torbiele proste nie zwiększają ryzyka raka piersi. Większość łagodnych zmian ma bardzo małe ryzyko złośliwej przemiany. Najlepiej opisuje to duże badanie z Mayo Clinic, obejmujące 9087 kobiet po biopsji z powodu łagodnych zmian. Ryzyko raka piersi względem populacji wynosiło 1,27 przy zmianach nieproliferacyjnych (miało je 67% kobiet), 1,88 przy proliferacyjnych bez atypii (30%) i 4,24 przy atypowym rozroście (4%).

Infografika · W liczbach

Ryzyko raka piersi a typ łagodnej zmiany w biopsji

Populacja ogólna 1 x ryzyka populacji

Nieproliferacyjne (67% kobiet) 1,27 x ryzyka populacji

Proliferacyjne bez atypii (30%) 1,88 x ryzyka populacji

Atypowy rozrost (4%) 4,24 x ryzyka populacji

Dotyczy kobiet po biopsji, a nie samego bólu czy guzkowatości. U kobiet bez obciążenia rodzinnego i ze zmianami nieproliferacyjnymi nie stwierdzono podwyższonego ryzyka.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, u kobiet bez obciążenia rodzinnego i ze zmianami nieproliferacyjnymi nie stwierdzono podwyższonego ryzyka. Po drugie, to wyniki kobiet, które miały biopsję, a nie wszystkich z bólem czy guzkowatością piersi. Typ zmiany określa się dopiero w badaniu tkanki. Na kontrolę obrazową i plan badań wpływa też wywiad rodzinny, o którym piszę w poradniku o profilaktyce raka piersi.

Co łagodzi ból piersi przy mastopatii?

Zacznij od prostych rzeczy. Przegląd postępowania przy bólu piersi o niejasnej przyczynie wskazuje, że większości kobiet pomaga samo wyjaśnienie, uspokojenie i dobór biustonosza. NHS radzi dostępne bez recepty leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen (także w żelu), stosowane zgodnie z ulotką. Pomaga też dobrze dopasowany biustonosz w dzień i miękki do spania. Według NHS jest mało dowodów, że pomaga witamina E lub olej z wiesiołka.

Z wiesiołkiem sprawa jest jasna: metaanaliza 13 badań (1752 pacjentki) wykazała, że nie zmniejszał bólu bardziej niż placebo, choć jest bezpieczny. Wyraźne zmniejszenie bólu cyklicznego i niecyklicznego pokazał w przeglądzie 23 badań miejscowy diklofenak. Ten sam przegląd mówi o pewnej korzyści z ograniczenia kawy i tłuszczu w diecie oraz o braku dobrych dowodów dla relaksacji i akupunktury. Nie dawkuję leków, bo o wyborze i czasie stosowania decyduje lekarz lub farmaceuta.

Infografika · Co mówią badania

Co łagodzi ból piersi: ocena dowodów

• Brak dowodów
• Słabe dowody
• Umiarkowane dowody
• Dobre dowody

• Miejscowy diklofenak (żel) Umiarkowane dowody

  Przegląd 23 badań (2100 pacjentek) wykazał zmniejszenie bólu cyklicznego i niecyklicznego, a według innego przeglądu miejscowe leki przeciwzapalne przynoszą ulgę 70-92% kobiet. Dane były niejednorodne.

• Paracetamol lub ibuprofen Słabe dowody

  Rada NHS na ból piersi, stosowana zgodnie z ulotką.

• Bromokryptyna lub danazol (na receptę) Słabe dowody

  Poważne działania niepożądane, więc tylko w przypadkach opornych, krótko i gdy korzyści przeważają. Decyduje lekarz.

• Witamina E Słabe dowody

  NHS wskazuje, że jest mało dowodów, iż pomaga.

• Olej z wiesiołka Brak dowodów

  Metaanaliza 13 badań (1752 pacjentki): działa tak jak placebo.

Kiedy mastopatia wymaga dalszej diagnostyki lub leczenia?

Gdy dolegliwości są silne i długotrwałe, lekarz może rozważyć leczenie na receptę. W przypadku uporczywego bólu cyklicznego stosuje się krótko (2-6 miesięcy) bromokryptynę lub danazol, ale tylko wtedy, gdy korzyści przeważają nad działaniami niepożądanymi, bo leki hormonalne i agoniści dopaminy mają poważne działania niepożądane. Operacja to ostateczność w ciężkich, opornych przypadkach.

Dalszej diagnostyki wymagają też niektóre zmiany widoczne w badaniach obrazowych. Według przeglądu z 2019 roku torbiele złożone niosą ryzyko złośliwości 23-31%, zmiany brodawkowate ok. 16%, a blizny promieniste ok. 7%. Liczby o torbielach złożonych są jednak rozbieżne: przegląd z 2005 roku opisał badanie kolejnych USG, w którym rak nieinwazyjny wystąpił w 1 z 308 takich zmian (0,3%). Różnica wynika z tego, kogo badano. W razie wątpliwości potrzebna jest biopsja. To nie znaczy, że masz raka, tylko że lekarz chce mieć pewność. Więcej o rodzajach torbieli w poradniku o torbieli w piersi.

Kiedy iść do lekarza?

Do lekarza idź zawsze, gdy zauważysz zmianę, której wcześniej nie miałaś, niezależnie od tego, że masz rozpoznaną mastopatię. Nowy guzek na tle starych, znanych dolegliwości łatwo zlekceważyć, a właśnie wtedy trzeba go zbadać.

Wyciek z brodawki jest częstszy w ciąży i podczas karmienia, ale poza nimi wymaga badania. Opisuje to poradnik o wycieku z brodawki. Szersza lista objawów jest w tekście o niepokojących objawach piersi, a pytania o guzek zebrałam w poradniku o guzku w piersi.